Category Archives: नेपाली

…वैदिक ईश्वर-४

…वैदिक ईश्वर-४

प्रश्न- यसको अर्थ यो भयो कि ईश्वर अपवित्र वस्तुहरु जस्तै मदिरा तथा मल-मूत्र आदिमा पनि रहन्छ त?

उत्तर-

(१) यो सारा जगत ईश्वरमा छ। किनकि ईश्वर यी सबको बाहिर पनि छ तर ईश्वरको बाहिर केहि पनि छैन। त्यसैले यो जगत ईश्वरले अभिव्याप्त छ। सामान्य रुपमा यदि यसको समानता हेर्नेहो भने हामि सबै ईश्वर भित्र त्यसै गरि छौं जसरि जल भरिएको भाँडोमा कपास। त्यस कपासको भित्र-बाहिर जहाँ पनि जल नै जल छ। त्यस कपासको कुनै पनि भाग यस्तो छैन जुन जलले नभिजेको होस्।

(२) कुनै पनि वस्तु हाम्रो लागि स्वच्छ या अस्वच्छ छ भन्ने कुरा त्यस वस्तुको हाम्रा लागि के उपयोगिता छ भन्ने कुरामा निर्भर गर्दछ। जस्तो- जुन आँपको स्वाद हामीलाई यति प्रिय हुन्छ, त्यो जुन परमाणुहरुले बन्दछ,  त्यहि परमाणु जब अलग अलग हुन्छन् र अन्य पदार्थहरुका साथ क्रिया गरेर मलको रूप लिन्छन्। तिनै हाम्रा लागि अपवित्र पनि हुन्छन्। वास्तवमा यि सब प्राकृतिक कणहरुको योगले बनेका भिन्न-भिन्न सम्मिश्रण नै हुन्। हामि सब यस संसारमा हुनुको केहि उद्देश्य छ, हामीहरु प्रत्येक वस्तुलाई त्यस उद्देश्य तिर बढ्ने दृष्टिले हेर्दछौं र केहीलाई स्वीकार गर्दछौं जुन त्यस उद्देश्य अनुकूल छन् र बाँकी सबै छोड्दिन्छौं। जुन वस्तुलाई हामि छोड्छौं, ति हाम्रा लागि अपवित्र/ बेकार हुन्छन् र जुन स्वीकार गर्दछौं, ति मात्र हाम्रा लागि पवित्र/उपयोगी हुन्छन्। तर ईश्वरको लागि यस जगतको त्यस्तो कुनै उपयोग छैन, त्यसैले उसको लागि केहि अपवित्र छैन। यसको ठीक विपरीत उसको प्रयोजन हामि सबैलाई न्यायपूर्वक मुक्तिको सुख प्रदान गर्नु हो। त्यसैले पूरा सृष्टिमा कुनै पनि वस्तु उसको लागि अस्पृश्य हुँदैन।

(३) अर्को दृष्टिले यदि समानता हेर्नेहो भने ईश्वर कुनै यस्तो समाजसेवी जस्तो हैन जसले आफ्नो वातानुकूलित कार्यालयमा बसेर योजनाहरु बनाउन त मन पराउँछ तर ति मलिन बस्तिहरुमा जान मन पराउँदैन जहाँ कि समाज-सेवाको वास्तविक आवश्यकता छ। यसको विपरीत ईश्वर यस जगतको सबभन्दा अपवित्र पदार्थहरुमा रहेर पनि उसलाई हाम्रो लाभको लागि नियंत्रित गर्दछ।

(४) ईश्वर एक मात्र शुद्ध्स्वरूप छ त्यसैले ऊ हरेक वस्तुमा हुने र हरेक वस्तु उसमा हुने भए पनि ऊ सबभन्दा भिन्न र पृथक छ।

प्रश्न- के ईश्वर दयालु र न्यायकारी छ?

उत्तर- अवश्य! ऊ दया र न्यायको साक्षात् उदहारण हो।

प्रश्न- तर यि दुवै गुण त एक-अर्काका विपरीत हुन्। दयाको अर्थ कसैको अपराध क्षमा गर्दिनु र न्यायको अर्थ अपराधीलाई दण्ड दिनु हो । यी दुवै गुण एक साथ कसरि हुन सक्छन?

उत्तर- दया र न्याय वास्तवमा एकै हुन् । किनकि दुवैको उद्देश्य एकै छ।

(१) दयाको अर्थ अपराधीलाई क्षमा गर्दिनु हैन। किनकि यदि यस्तो भयो भने निक्कै निर्दोषहरु प्रति अत्याचार हुनेछ। त्यसैले जब सम्म अपराधीका साथ न्याय गरिदैन, तब सम्म निर्दोष माथि दया हुन सक्दैन। अपराधीलाई क्षमा गर्नु अपराधी प्रति पनि दया हुँदैन किनकि यस्तो गर्नाले उसलाई अझैं अपराध गर्ने हौशला मिल्छ। उदाहरणको लागि- यदि एक डाँकालाई दण्ड नदिएर छोडिदिने हो भने त्यसले अनेकौं निर्दोषहरुलाई हानि पुर्याउँछ। यदि उसलाई कारागारमा राख्नेहो भने यसबाट ऊ अरुलाई हानि पुर्याउन बाट मात्र बच्दैन कि उसले स्वयंलाई सुधार्ने एक मौका पनि पाउँछ र उसले गर्दा ऊ अगाडी अरु अपराध गर्न बाट बच्छ। त्यसैले न्यायमा नै सबै प्रति दया निहित छ।

(२) वास्तवमा दया इश्वको उद्देश्य हो र न्याय त्यस उद्देश्य पूर्ति गर्ने तरीका हो। जब इश्वरले कुनै अपराधीलाई दण्ड दिन्छ, यस बाट वास्तवमा उसले त्यसलाई अगाडी अरु अपराध गर्न बाट रोक्छ। र निर्दोषहरुलाई त्यसको अत्याचार बाट रक्षा गर्दछ। यस प्रकार न्यायको मुख्य उद्देश्य सब प्रति दया गर्नु नै हो।

(३) वेद अनुसार र जे पनि हामि यस संसारमा देख्छौं, त्यस अनुसार पनि दुःखको मूल कारण अज्ञानता नै हो, यही अज्ञानता दुष्कर्महरुलाई जन्म दिन्छ जसलाई हामि अपराध भन्दछौं। त्यसैले जब कुनै जीव दुष्कर्म गर्दछ, ईश्वरले उसको दुष्कर्म गर्ने स्वतंत्रतालाई बाधित गर्दिन्छ र उसलाई आफ्नो अज्ञानता र दुखलाई दूर गर्ने मौका दिन्छ।

(४) क्षमा माग्नाले मात्र ईश्वरले कसैको अपराध क्षमा गर्दैन। पाप र अपराधको मूल कारण अज्ञानता हो र जब सम्म त्यो मेटिन्न तब सम्म जीव कैयौं जन्म सम्म निरन्तर आफ्नो शुभ-अशुभ कर्मको फल भोगी रहन्छ। र यो सब न्यायको उद्देश्य जीव प्रति दया गर्नु नै हो, जसबाट उसले परम आनंद भोग गर्न सकोस।

क्रमशः…

दास प्रथा र बलि प्रथालाई बाइबलमा मान्यता:

ओ३म्..

दास प्रथा र बलि प्रथालाई बाइबलमा मान्यता:

वेदले शूद्र बनायो…,  मनुस्मृतिले शूद्र बनायो…., पुराणले शूद्र बनायो…! बस्, बनाएन त केवल बाइबल र कुरानले! यहि दोष लगाएर अहिले नेपाली समाजमा एकापसमा वैमनस्यता सिर्जना गरिदै छ र अशिक्षित सोझा-साझा हिन्दु समुदायलाई धमाधम ईसाई तथा इस्लामी करण गरिदै छ।

यस्ता यस्ता लाल-बुझक्कडहरु पनि छन् जसलाई यो पनि थाहा नहुन सक्छ कि वेद कतिवटा छन् र तिनमा कति-कति अध्यायहरु छन्? तर पास्टर र मुल्लाका हातका कठपुतली बनेर आफ्नो सत्य सनातन वैदिक धर्म, धर्मशास्त्रहरु र संस्कृति तथा परम्परालाई धारे हात लगाएर गालि दिनमा स्वयंलाई निक्कै विद्वान तथा ज्ञानी सम्झन्छन्। यसमा ति तथाकथित् दलित नेता र यसको नाउमा राजनीतिको व्यापार गर्ने दलालहरु नै अग्रपंक्तिमा छन्। यिनलाई यो पनि थाहा छैन कि सुद्र कसलाई भनिन्छ र दलित भनेको केहो र  कसले बनायो। बस्, यिनलाई त थाहा छ केवल लाभ-हानिको फोहोरी राजनीति..! त्यसैको दल-दलमा अरुलाई पनि धकेल्न चाहन्छन्।

यिनै अति ज्ञानि भनाउदा लाल-बुझक्कड हरुलाई एउटा साधारण प्रश्न:-

  • मानौं वेद, स्मृति र पुराणमा मिथ्या कुरो लेखिएको छ, तर के कहिल्यै कुनै मुल्लालाई लूट, काट-मार र बलात्कारको आज्ञा दिने कुरानको बिरुद्ध बोलेको सुनेका छौ???
  • के कहिल्यै कुनै ईसाई पादरी तथा पास्टरलाई दासप्रथा, समलैंगिक मैथुन, आफ्नै पिता संग अवैध सम्बन्ध स्थापित गरेर सन्तान जन्माउने, आफ्नी माता र माता समान भाउजु संग पनि यौन सम्बन्ध कायम गर्न सकिने, आफ्नै सगोत्र दिदी-बहिनी संग पनि विवाह गर्न सकिने,  विवाहित भएर पनि मामाकी छोरीहरु र उनकी दासिहरु बाट बच्चा पैदा गर्न सकिने शिक्षा दिने, पशु-पंक्षी तथा मानव बलिको समेत आज्ञा दिने बाइबलको विरुद्ध बोलेको सुनेका छौ???
  • के कहिल्यै तिमीले पनि वेद र स्मृति ग्रन्थलाई मिथ्या आरोप लगाएर सडकमा कुर्लिए झैं मानवतालाई नै कलंकित गर्ने शिक्षा दिने ति कुरान र बाइबलको पाठका बारेमा तिनीहरु संग कुनै प्रश्न गरेका छौ???
  • तिनको विरुद्ध पनि एक शब्द बोलेका छौ???
  • आफ्नो धर्मलाई सुधार्नको लागि के एउटा तिमि मात्र जन्मिएका छौ??
  • के यसरि नै सुधार हुन्छ धर्मको??
  • धर्मको बारेमा केहि बुझेका छौ??
  • ईद उल जोहा कसरि सुरु भयो??

समस्त मानवतालाई नै कलंकित गर्ने बाइबलको गलत शिक्षा:

  • ईसाईहरुको भगवान (येहोवा) ले अब्राहाम संग उसको एकमात्र छोरो इसहाकको बलि चढाउने आदेश दियो। (बाइबल:उत्पत्ति:२२/११८)
  • “पहिले जन्‍मने सबै बालक र गाई-वस्‍तुका बाछाहरू मलाई अर्पण गर्‌ किनभने इस्राएलको हरेक जेठो छोरा र गाई-वस्‍तुले ब्‍याएको पहिलो बाछो मेरा हुन्।” (बाइबल:प्रस्थान-१३/२)
  • परमप्रभुलाई बिनाशर्त अर्पण गरिएको मानिस वा पशु वा जमिन अर्पण गर्नेले त्‍यसलाई बिक्री गर्नु वा किनी फिर्ता लिन पाउनेछैन। त्‍यो सदाकालको निम्‍ति परमप्रभुको हो।बिनाशर्त अर्पण गरिएको मानिसलाई पनि किनी फिर्ता लिन सकिनेछैन, त्‍यसलाई मार्नुपर्छ। (बाइबल:लेबी-२७/२८-२९)
  • परमप्रभुको वेदीमा पूरा गरी जलाउनुपर्ने बलिहरू त्‍यही स्‍थलमा चढाओ। जुन बलि चढाउँदा मासुचाहिँ तिमीहरू खान्‍छौ र रगत वेदीमा खन्‍याइदिन्‍छौ, ती पनि त्‍यहीँ चढाओ (बाइबल:व्यवस्था-१२/२७)
  • …दिन-दिनको होमबलिको निम्‍ति दुईवटा एकवर्षे निष्‍खोट थुमाहरू।पहिलो पाठो बिहान र दोस्रो पाठो बेलुका चढाउनू। (बाइबल:गन्ति:२८/३-४)
  • विश्रामको दिनचाहिँ दुईवटा एकवर्षे निष्‍खोट थुमा चढाउनू.. र मद्यबलि चढाउनू। (बाइबल:गन्ति:२८/९)
  • हरेक महिनाको पहिलो दिनमा यी पशुहरूको होमबलि चढाउनू– दुईवटा साँढेहरू, एउटा साँढ-भेडा र सातवटा एकवर्षे थुमाहरू यी सबै पशुहरू निष्‍खोट हुनुपर्छ।(बाइबल:गन्ति:२८/११)
  • उचित मद्यबलि यस्‍तो हुन्‍छ, हरेक साँढेसित दुई लिटर दाखमद्य, साँढ-भेडासित डेढ लिटर र पाठोसित एक लिटर दाखमद्य। वर्षभरि हरेक महिनाको पहिलो दिनमा चढाउने होमबलिको यही नियम हो।दिनहुँ मद्यबलिसित चढाउने होमबलिबाहेक एउटा बोको पापबलिको रूपमा चढाउनू।(बाइबल:गन्ति:२८/१४-१५)
  • परमप्रभुलाई खुसी पार्ने बास्‍नाको निम्‍ति एउटा होमबलि चढाउनू। निष्‍खोट दुईवटा साँढेहरू, एउटा साँढ-भेडा र सातवटा एकवर्षे पाठाहरू बलि चढाउनू।(बाइबल:गन्ति:२८/२७)
  • तिमीहरूले मलाई चढाउनुपर्ने अन्‍न र दाखमद्यको प्रशस्‍तताबाट ठीकसित समयमा देओ। “तिम्रा जेठा छोराहरू मलाई देओ। तिम्रा गाई-वस्‍तु र भेडाको पहिलो बाछो वा पाठो मलाई देओ। पहिले जन्‍मेको बाछो वा पाठो सात दिनसम्‍म माऊसित बसोस् र आठौँ दिनमा त्‍यो मलाई चढाउनू। (बाइबल:प्रस्थान-२२/२९-३०)
  • तिमीहरूलाई कमारा-कमारी चाहिन्‍छ भने तिनीहरूलाई तिम्रा चारैपट्टि भएका जातिहरूबाट किन्‍नू।तिमीहरूका माझमा बास गर्ने विदेशीहरूका छोरा-छोरी पनि तिमीहरूले किन्‍न सक्‍छौ। तिम्रा देशमा जन्‍मेका यस्‍ता बाल-बालिकाहरू तिम्रा सम्‍पत्ति हुन सक्‍छन्। अनि तिनीहरूलाई तिम्रा छोराहरूका हातमा पैतृक सम्‍पत्तिका रूपमा छोडिराख्‍न सक्‍नेछौ। तिनीहरूले आफ्‍ना जीवनभरि तिम्रा छोराहरूको सेवा गर्नुपर्नेछ। तर तिमीहरूले आफ्‍ना इस्राएलीहरू छिमेकीहरूसित निष्‍ठुर व्‍यवहार नगर्नू। (बाइबल:लेबी-२५/४४-४६)
  • “कुनै मानिसले आफ्‍नी छोरीलाई कमारी बनाएर बेचेको छ भने त्‍यो केटी कमाराहरूजस्‍तो स्‍वतन्‍त्र भएर जान पाउनेछैन। कसैले त्‍यसलाई स्‍वास्‍नी बनाउन किनेको थियो र अब आफ्नी स्‍वास्‍नी बनाएर राख्‍न मन पराउँदैन भने त्‍यो केटीलाई त्‍यसकै बुबालाई बेचिदेओस्। त्‍यसको मालिकले त्‍यसलाई कुनै विदेशीको हातमा बेच्‍न सक्‍नेछैन किनभने त्‍यसले कमारीलाई अन्‍याय गरिसकेको छ। कुनै मानिसले आफ्‍नो छोरोको लागि कमारी किनिदिएको छ भने त्‍यसलाई छोरीजस्‍तै गरोस्। कुनै मानिसले अर्की स्‍वास्‍नी ल्‍यायो भने त्‍यसले अघिल्‍ली स्‍वास्‍नीलाई खानपान, लुगाफाटा र अघिझैँ स्‍वास्‍नीको अधिकार दिइराखोस्। यदि त्‍यस मानिसले आफ्‍ना यी कर्तव्‍यहरू पूरा गर्दैन भने त्‍यसले अघिल्‍लो स्‍वास्‍नीलाई एक पैसा नलिई स्‍वतन्‍त्र गरेर छोडिदेओस्। (बाइबल:प्रस्थान:२१/७-११)
  • दासलाई मालिकको इच्छानुसार कडा सजाय दिन सकिन्छ। (बाइबल:लूका:१२/४७-४८)
  • एक पटक परम प्रभूले मोसालाई मदीनामा आक्रमण गर्ने आदेश दियो किनकि उनीहरुले इसरायलीहरुको धर्म परिवर्तन गर्ने कोशिश गरेका थिए। मोसाका सैनिकहरुले मदीनाका सारा मानिसहरुलाई मारे र अन्य मालका साथै ३२,००० कन्या केटीहरुलाई आफ्ना दासी बनाएर सेनाका साथ आपसमा बाँडे। २% परम प्रभूको भाग पुजारीले पायो जसबाट उसको भागमा ३६५ कन्या केटीहरु आए। (बाइबल: गन्ति:३१/ १-४८)
  • कमाराहरू हो, ख्रीष्‍टको सेवा गरेझैँ इमानदारिसाथ तिमीहरूका संसारका मालिकहरूको डर राखेर आज्ञा मान्‍नू।तिमीहरूको काम आँखाको अघि मान्‍छेलाई देखाउने र उनीहरूबाट स्‍याबासी पाउने किसिमको मात्र नहोस् तर परमेश्‍वरको इच्‍छाअनुसार ख्रीष्‍टकै कमारोले झैँ पूरै दिलोज्‍यानले काम गर। (बाइबल:एफिसी-६/५)

ब्राह्मण निर्धारण जन्मले वा कर्मले ???
अज्ञानताका र स्वार्थवश ब्राह्मणको निर्धारण माता-पिताको जातीको आधारमा सुरु गरियो तर वैदिक प्रणाली अन्तर्गत वर्णव्यवस्था व्यक्तिको गुण-कर्म-स्वाभाव अनुसार नै गर्ने गरिन्थ्यो जस्तै:
जन्मना जायते शूद्रः संस्कारात् भवेत् द्विजः।
वेद-पाठात् भवेत् विप्रः ब्रह्म जानातीति ब्राह्मणः।।
जन्मले मनुष्य शुद्र र संस्कारले द्विज (ब्रह्मण-क्षेत्रीय-वैश्य) बन्दछ। वेद पठान-पाठन गर्नाले विप्र र जसले ब्रह्मलाई जान्दछ त्यो ब्राह्मण हुन्छ।
ब्राह्मणको स्वभाव:
शमोदमस्तपः शौचम् क्षांतिरार्जवमेव च।
ज्ञानम् विज्ञानमास्तिक्यम् ब्रह्मकर्म स्वभावजम्।।
चित्तमा नियन्त्रण, इन्द्रियहरुको नियन्त्रण, शुचिता, धैर्य, सरलता, एकाग्रता तथा ज्ञान-विज्ञानमा विश्वास तथा दखल। वस्तुतः ब्राह्मणलाई पनि जन्मले शूद्र नै भनिएको छ। यहाँ ब्राह्मण शब्द  क्रिया संग सम्बन्धित छ। ब्रह्मको ज्ञान हुनु आवस्यक छ। केवल ब्राहमणको परिवारमा जन्म लिनाले मात्र कुनै ब्राह्मण बन्दैन।

यास्क मुनिको निरुक्तका अनुसार – ब्रह्म जानाति ब्राह्मण: ब्राह्मण त्यो हो जसले ब्रह्म (अंतिम सत्य, ईश्वर या परम ज्ञान) लाई जान्दछ । अतः ब्राह्मणको अर्थ -“ईश्वर ज्ञाता” हो।
तर हिन्दू समाजमा ऐतिहासिक स्थिति यहि रहेको छ कि पारंपरिक पुजारी तथा पंडित नै ब्राह्मण हुने गर्छन्। यसैकारणले आज हाम्रो समाजमा ब्राह्मणले धर्मको व्यवसाय पनि गर्दछन् र उनकै कारणले धार्मिक परंपरा हाम्रो जीवन बाट लुप्त हुँदै छ।।

शूद्रको बारेमा महर्षि मनुको भनाइ:

शूद्रो ब्राह्मणतामेति ब्राह्मणश्चैति शूद्रताम्।

क्षत्रियाज्जातमेवं तु विद्या द्वैश्यात्तथैव च।। (मनु.१.१०)

ब्राह्मण वर्णमा पैदा भनेको व्यक्ति पनि यदि ब्राह्मण वर्णको गुण, कर्म र स्वभाव छैन भने ऊ शूद्र वर्णमा गनिन्छ र शूद्र वर्णमा पैदा भएको व्यक्ति पनि यदि ब्राह्मणको जस्तो गुण, कर्म र स्वभाव छ भने त्यो ब्राह्मणमा गनिन्छ। अर्थात, श्रेष्ठ अश्रेष्ठ कर्म अनुसार शूद्र ब्राह्मण र ब्राह्मण शूद्र हुन सक्छ। जो ब्राह्मण, क्षत्रिय वैश्य र शूद्र जसको गुण जस्तो हुन्छ त्यो त्यसै वर्णको हुन्छ।

अनेत्र पनि भनेका छन् “जन्मना जायते शूद्र: कर्मणा द्विज उच्यते ।” अर्थात, जन्मदा सब शूद्र नै हुन्छन् र कर्म द्वारा नै ति ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्र बन्दछन्। वर्तमानमा ‘मनुवाद’ शब्दलाई नकारात्मक अर्थमा लिईदैछ।

बाइबलमा संशोधन:

सन् १६११ सम्म बाइबलको King James Version मात्र संसारमा चल्दथ्यो र ईसाईहरुको लागि त्यो नै लक्ष्मणरेखा समान हुन्थ्यो। सन् १८७०मा यसमा भएका दोषहरु हटाउने दृस्टिले यसको परिष्कृतकरण शुरू भयो त्यस पछी सन् १८८१-१८८५ मा यसको ब्रिटिश संस्करण निकालियो। सन् १९०१मा यसलाई धोई-पखाली अमेरिकन संस्करण निकालियो। सन् १९३७, १९४६, १९५२मा हरेक पटक सुधार गरेर नयाँ नयाँ स्तरीय संस्करण निकालियो। सन् १९७७ मा आज सम्म जे पनि बाइबलको  नाममा उपलब्ध भयो त्यसलाई यसमा समावेस गरेर संसारका सामु राखियो।

अब वेदको खुट्टा तान्न खोज्ने ति लाल बुझक्कडहरु संग सोध्न चाहन्छु कि तिमीले कुन चाहिं वेद पढेका छौ??? र कुन वेद र मनुस्मृतिले तिमीलाई दास बनायो या बनाउने शिक्षा दिन्छ??? त्यो वेदले जसको लिप्यान्तरण मैक्समूलरले गरेको थियो?? या जसलाई मुस्लिम र ब्रिटिश शाषकहरुले लेख्न लागेका थिए त्यो?

अब त दास र शूद्रमा के फरक छ त्यो बुझियो होला। कि अझैं पनि वेद र मनुस्मृति नै निशाना मा रहन्छन्? या अन्य तथाकथित् पवित्र पुस्तकहरु समक्ष उनको तुलनात्मक समीक्षा हुनेछ? त्यसो त सत्य सनातन वैदिक संस्कृतिको सच्चा इतिहास पढ्ने गर्नु त्यसमा अवगत हुने छ कि वैदिक कालमा दास प्रथा थिएन। र जुन विद्रूपता हाम्रो वर्णव्यवस्थामा आयो त्यो यस्तै साहित्यको छायाँ समाजमा परे पछी मात्र आएको हो।
यो सबै लेख पढे पछी धेरै जसो लाल बुझक्कडहरुको पेटमा शूल उत्पन्न हुनसक्छ। सत्य सनातन वैदिक धर्म र शास्त्रहरुको बारेमा त्यसैले मात्र लेख्ने गरोस् जसले स्वयं यिनको अर्थलाई बुझेर गहीरो अध्ययन गरेको होस्। फेरी पनि यदि केहि भन्ने इच्छा छ र जिब्रोमा कुत्कुती लाग्छ भने पहिले निम्न श्लोकलाई एक पटक अवस्य सम्झने गर्नु-

अधीत्य चतुरो वेदान् सर्वशास्त्राण्यनेकशः।

 ब्रहात्वं न जानेती दर्वी पाकरसं यथा।। 
यथाखरचंदनभारवाही भारस्यवेता न तु चंदनस्य।

 तथैव विप्रा षटशास्त्रयुक्ता सद्ज्ञानहीनाः खरवद् वहन्ति।। 

अर्थात, चारै वेद एवं अनेकौं शास्त्रहरु पढी सके पछी पनि यदि ब्रह्मज्ञान भएन भने त्यो त्यस्तै हो जस्तो कर्छुलो अनेक व्यंजनहरुमा घुमेर पनि तिनको स्वाद देखि अनभिज्ञ रहन्छ जस्तै गधाले चंदनको भारि बोक्छ तर त्यसको सुगंधलाई जान्दैन, त्यस्तै नै त्यो विद्वान हुन्छ जुन वटै शास्त्रहरुको ज्ञाता भएर पनि सद्ज्ञान बाट हीन त्यसले पनि गधाले भारि बोके सरह शास्त्र मदविद्या मदको भारि बोकिरहेको छ।। अस्तु..

नमस्ते…!

-प्रेम आर्य

दोहा, कतार बाट

…वैदिक ईश्वर-३

ओ३म्..

…वैदिक ईश्वर-३

प्रश्न: तपाइँ ईश्वरको अस्तित्व कसरि सिद्ध गर्नुहुन्छ?

उत्तर: प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष प्रमाणहरु द्वारा ।

प्रश्न: तर ईश्वरमा प्रत्यक्ष प्रमाण घट्न सक्दैन फेरी तपाइले उसको अस्तित्व कसरि सिद्ध गर्नुहोला?

उत्तर:

  • प्रमाणको अर्थ हुन्छ ज्ञानेन्द्रियहरु द्वारा स्पष्ट रूपले जानिएको निर्भ्रांत ज्ञान । तर यहाँ ध्यान दिन लायक कुरो छ कि ज्ञानेन्द्रियहरु द्वारा गुणको प्रत्यक्ष हुन्छ गुणीको हैन। उदाहरणको लागि तपाइले यो लेख पढ्ने बेलामा लेखकको ज्ञान हुँदैन तर कम्प्युटरको पर्दामा केहि आकृतिहरु देखिन्छन जसलाई तपाइँले स्वयं सम्झेर केहि अर्थ निकाल्नुहुन्छ। र फेरी तपाइँ यस निष्कर्षमा पुग्नुहुन्छ कि यो लेख लेख्ने वाला कुनै न कुनै अवश्य होला अनि तपाइँ निश्चय गर्नुहुन्छ तपाइँको नजिकमा लेखक हुनुको प्रमाण छ। यो “अप्रत्यक्ष” प्रमाण हो तथापि यो “प्रत्यक्ष” प्रतीत हुन्छ। ठीक यस्तै गरेर यो पूरा सृष्टि, जसलाई हामि उसको गुणलाई आफ्ना ज्ञानेन्द्रियहरुले ग्रहण गरेर अनुभव गर्दछौं; ईश्वरिय अस्तित्व तिर संकेत गर्दछ।
  • जब कुनै इन्द्रिय गृहीत विषय बाट हामि कुनै पदार्थसंग सीधा सम्बन्ध जोड्न सक्छौं, तब हामि उसलाई “प्रत्यक्ष प्रमाणित” भएको दावी गर्दछौं। उदहारणको लागि तपाइँले आँप खाँदा मिठासको अनुभव गर्नुहुन्छ र त्यस मिठासलाई आँफूले खाएको आँप संग जोड्नुहुन्छ। यहाँ महत्वपूर्ण यो छ कि तपाइँले यस्तो प्रत्यक्ष प्रमाण केवल उस इन्द्रियसंग जोड्न सक्नुहुन्छ जसबाट तपाइले त्यस विषयको अनुभव गर्नको लागि प्रयोग गर्नुभएको थियो। यस प्रकार पूर्वोक्त उदहारणमा तपाइले आँपको ‘प्रत्यक्ष’ ‘कान’ले गर्न सक्नुहुन्न, तर ‘जीब्रो’, ‘नाक’ या ‘आँखा’ ले मात्र गर्न सक्नुहुन्छ। वास्तवमा सम्झनको लागि सरलता होस भनेर मात्र हामीले यसलाई ‘प्रत्यक्ष प्रमाण’ भन्न सक्छौं तर यथार्थमा यो पनि ‘अप्रत्यक्ष प्रमाण’ नै हो। ईश्वर सब सूक्ष्म भन्दा पनि सूक्ष्म छ त्यसैले स्थूल इन्द्रियहरु ‘आँखा’, ‘नाक’, ‘कान’, ‘जीब्रो’ र ‘चर्म’ द्वारा उसको प्रत्यक्ष असंभव छ। जसरि हामी सर्वोच्च क्षमता भएका सूक्ष्मदर्शी यन्त्रहरु हुँदा हुँदै पनि अत्यंत सूक्ष्म कणहरु देख्न सक्दैनौं, अत्यंत लघु तथा अत्यंत उच्च आवृत्तिका तरंगहरु सुन्न सक्दैनौं र प्रत्येक अणुको स्पर्श अनुभव गर्न सक्दैनौं। अर्को शब्दमा भन्नेहो भने जसरि हामि कानले आँपको प्रत्यक्ष गर्न सक्दैनौं  र कुनै पनि इन्द्रिय द्वारा अत्यंत सूक्ष्म कणहरुको अनुभव गर्न सक्दैनौं,  ठीक त्यसै गरि नै ईश्वरको पनि कुनै स्थूल र क्षुद्र इन्द्रियहरु द्वारा प्रत्यक्ष गर्न असंभव छ।
  • एक मात्र इन्द्रिय जसबाट ईश्वरको अनुभव हुन्छ; त्यो मन हो। जब मन पूर्णतः नियंत्रणमा हुन्छ र कुनै पनि प्रकारका अनैच्छिक विघ्नहरु (जस्तै प्रत्येक समय मनमा उत्पन्न हुने विभिन्न प्रकारका विचार) बाट टाढा हुन्छ। जब अध्ययन र अभ्यास द्वारा ईश्वरीय गुणहरुको सम्यक ज्ञान हुन्छ, तब बुद्धि द्वारा ईश्वरको प्रत्यक्ष ज्ञान ठीक त्यसै प्रकारले हुन्छ जसरि आँपको अनुभव उसको स्वाद बाट। यही जीवनको लक्ष्य हो र यसैको लागि योगीले विभिन्न प्रकारका उपायहरु द्वारा मनलाई नियंत्रण गर्ने प्रयास गर्दछ। यी उपायहरु मध्य केहि यस प्रकार छन्: अहिंसा, सत्यको खोज, सद्भाव, सबको सुखको लागि प्रयास, उच्च चरित्र, अन्यायको विरुद्ध लड्नु, एकताको लागि प्रयास इत्यादि।
  • एक प्रकारले हेर्नेहो भने आफ्नो दैनिक जीवनमा पनि हामीलाई इश्वरिय सत्ताको प्रत्यक्ष संकेत भेटिन्छ । जब हामि चोरी, क्रूरता धोखा आदि कुनै दुष्कर्म गर्ने चेस्टा गर्दछौं तब हामिलाई आफ्नै भित्र बाट भय, लज्जा या शंकाको रूपमा एक अनुभूति हुन्छ । र जब हामी अरुको सहायता या कुनै शुभ कर्म गर्न सुरु गर्दछौं तब निर्भयता, आनंद , संतोष, र उत्साहको अनुभव हुन्छ। यी सब ईश्वर छ भन्ने प्रत्यक्ष संकेत हो।
    यो ‘अन्तर्मनको आवाज़’ ईश्वरको तर्फ बाट हो। धेरैजसो हामीहरु आफ्नै गलत संस्कार एवं मूर्खतापूर्ण प्रवृत्तिहरुको वसमा परेर यसलाई दबाउँछौं र यो आवाज सुन्ने क्षमतालाई कम गर्दछौं। तर जतिबेला हामी अपेक्षाकृत शान्त अवस्थामा हुन्छौं, त्यति बेला हामि यस ‘अन्तर्मनको आवाज’ को तीव्रतालाई अनुभव गर्दछौं।
  • जब आत्माले आँफूलाई यी मानसिक विक्षोभहरु, हलचलहरु र तरंगहरु बाट छुटाएर यी छाद्म आनंददायी गीतहरुको संसार बाट टाढा गर्दछ, त्यति बेला ऊ स्वयं तथा ईश्वर दुवैको प्रत्यक्ष अनुभव गर्न सक्षम हुन्छ।

यस प्रकार प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष दुवै प्रकारका प्रमाणहरुले ईश्वरिय सत्ताको त्यति नै स्पष्ट अनुभव हुन्छ जति ति सबै पदार्थहरु जसलाई हामि स्थूल इन्द्रियहरु द्वारा अनुभव गर्दछौं।

प्रश्न- ईश्वर कहाँ बस्दछ ?

उत्तर: –

१- ईश्वर सर्वव्यापक छ अर्थात ऊ सबै स्थानमा रहन्छ। यदि ऊ कुनै विशेष स्थान जस्तै कुनै आकाश या कुनै विशेष सिंहासनमा विराजमान हुन्थ्यो भने ऊ सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान, सबको उत्पादक, नियंत्रक र विनाशक हुन सक्ने थिएन। तपाइँ जुन स्थानमा हुनुहुन्न त्यस स्थानमा तपाइँले कुनै पनि क्रिया कसरि गर्न सक्नुहुन्छ?

२- यदि तपाइँले ईश्वर एक स्थानमा रहेर सारा संसारलाई त्यसै प्रकारले नियंत्रणमा राख्दछ जसरि सूर्य आकाशमा एक स्थानमा रहेर सारा संसारलाई प्रकाशित गर्दछ या जसरि हामि दूर-नियन्त्रक (रिमोट कण्ट्रोल) को प्रयोग टेलिविजन हेर्नको लागि गर्ने गर्दछौं भन्नुहुन्छ भने तपाइँको यो तर्क अनुपयुक्त छ। किनकि सूर्यले पृथ्वीलाई प्रकाशित गर्नु र दूर-नियन्त्रकले टिवी चलाउनु यी दुवै काम सूक्ष्म तरंगहरुको संचरण द्वारा हुन्छन्। हामीले त्यसलाई दूर-नियन्त्रक यसकारणले भन्दछौं कि हामि ति सूक्ष्म तरंगहरु देख्न सक्दैनौं। त्यसैले ईश्वरले कुनै पनि वस्तुलाई नियंत्रित गर्नुले यहि सिद्ध गर्दछ कि ईश्वर त्यस वस्तुमा विद्यमान छ।

३- यदि ईश्वर सर्वव्यापक एवं सर्वशक्तिमान छ भने उसले स्वयंलाई कुनै सानो स्थानमा किन सिमित राख्ला? ईसाईहरु भन्दछन कि गड चौथो आकाशमा छ र मुसलमानहरु भन्दछन कि अल्लाह सातौँ आकाशमा आफ्नो सिंहासनमा विराजमान छ। र उनका अनुयायीहरु आँफूलाई सही देखाउनको लागि आपसमा नै लडीरहन्छन। यसको मतलब यहि सम्झनु पर्ला कि अल्लाह र गड अलग अलग आकाशमा रहनुको तात्पर्य के आफ्ना  क्रोधी अनुयायिहरुसंग डराएर हो? वास्तवमा यो एकदम बालवुद्धिको जस्तो कुरो हो। जब ईश्वर सर्वशक्तिमान छ र सबमा व्यापक भएर सारा संसारलाई नियंत्रणमा राख्दछ भने अन्य कुनै कारण छैन कि उसले स्वयंलाई कुनै सानो स्थानमा सीमित राखोस्। यदि त्यस्तो हो भने त फेरी ऊ सर्वव्यापक र सर्वशक्तिमान नै रहेन।

क्रमशः…

…वैदिक ईश्वर

वैदिक ईश्वर-२

३- ईश्वर अनंत गुण सम्पन्न छ। अज्ञानीहरुले आफ्नो अज्ञानतावश उसको विभिन्न गुणहरुलाई नै विभिन्न ईश्वर मान्ने गर्दछन।

4- यस्तो शंका निराकरणको लागि वेदमा अनेकौं मन्त्र छन् जसले स्पष्ट गर्दछन कि केवल एक मात्र ईश्वर छ र उसका साथ हाम्रो सम्पर्क गराउनको लागि कुनै अभिकर्ता, मध्यस्थकर्ता, सहायक, पैगम्बर तथा मसीहाको आवश्यकता पर्दैन ।

ईशावास्यमिदं सर्वं यत् किञ्च जगत्यां जगत्।

तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद् धनम्।। यजुर्वेद: ४०/१।।

अर्थात्, यो सारा जगत नै एक मात्र ईश्वर द्वारा पूर्णतः व्याप्त तथा नियंत्रित छ। त्यसैले कदापि अन्याय पूर्वक कसैको धन-सम्पत्ति प्राप्त गर्ने इच्छा गर्नु हुँदैन; त्यागको भावनाले न्यायपूर्ण एवं शुद्ध आचरण द्वारा नै ईश्वरको आनंद भोग्नु पर्दछ। किनकि त्यहि नै समस्त सुखदाता हो ।

 अहं भुवं वसुनः पूर्व्यस्पतिरहं धनानि सं जयामि शश्वतः।

मां हवन्ते पितरं न जन्तवोऽहं दाशुषे वि भजामि भोजनम् ॥ऋ. १०/४८/१॥

अर्थात्, एक मात्र ईश्वर नै सर्वव्यापक र सारा संसारको नियन्ता हो। त्यहि सब विजय-दाता र सारा संसारको मूल निमित्त कारण हो। सबै जीवहरुले ईश्वरलाई त्यसैगरि पुकार्नु पर्दछ जसरि एक बालकले आफ्ना माता-पितालाई पुकार्दछ। त्यहि नै  एक मात्र सबलाई पालन-पोषण गर्ने र सब सुखको दाता हो।

अहमिन्द्रो न परा जिग्य इद्धनं न मृत्यवेऽव तस्थे कदा चन।

सोममिन्मा सुन्वन्तो याचता वसु न मे पूरवः सख्ये रिषाथन॥ऋ. १०/४८/५॥

अर्थात्, ईश्वर सारा संसारको प्रकाशक हो। ऊ कदापि पराजित हुँदैन र न उसको कहिल्यै मृत्यु हुन्छ। ऊ यो संसारको रचना गर्नेवाला हो। सम्पूर्ण जीवहरुले ज्ञान प्राप्तिको लागि तथा त्यसै अनुरुप कर्म गरेर सुख प्राप्तिको लागि प्रयत्न गर्नु पर्दछ। उनीहरु ईश्वरको मित्रता देखि कहिल्यै अलग हुनुहुँदैन ।

अहं दां गृणते पूव्र्य वस्वह ब्रह्म कृणवं मह्यं वर्धनम्।

अहं भुवं यजमानस्य चोदिता•यज्वन: साक्षि विश्वस्मिन भरे।। (ऋ. १०/४९/०१)

अर्थात्, केवल एक ईश्वरले नै सत्य प्राप्तिको लागि प्रयत्न गर्नेहरुलाई सत्य ज्ञान दिन्छ। त्यसैले नै ज्ञानको वृद्धि गर्दछ र धार्मिक मनुष्यहरुलाई श्रेष्ठ कार्यमा प्रवृत्त गर्दछ। त्यहि नै एकमात्र यस सारा संसारको रचयिता र नियंता हो। त्यसैले कहिले पनि उस एक ईश्वरलाई छोडेर  अन्य कसैको उपासना गर्नु हुँदैन।

हिरण्यगर्भः समवर्त्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक ऽआसीत्|

स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम (यजुर्वेद: १३/४)

अर्थात, यो सारा संसारको एक मात्र  निर्माता र नियंता छ । केवल एक त्यसैले नै  पृथ्वी, आकाश र सूर्यादि लोकहरुलाई धारण गरेको छ। त्यो स्वयं सुखस्वरूप छ । एक मात्र त्यहि नै हाम्रो लागि उपासनीय छ।

न द्वितीयो न त्रितियश्च्तुर्थो नाप्युच्यते ।

न पञ्चमो न षष्ठः सप्तमो नाप्युच्यते ।

नाष्टमो न नवमो दशमो नाप्युच्यते ।

स सर्वस्मै वि पश्यति यच्च प्राणति यच्च न ।

तमिदं निगतं सहः स एष एक एकवृदेक एव ।

सर्वे अस्मिन् देवा एकवृतो भवन्ति ।। अथर्ववेद: १३/४/ १६-२१ ।।

अर्थात्, ऊ न दुई छ, न तीन, न चार, न पाँच, न छः, न सात, न आठ, न नौ , र न दस छ । यसको विपरीत ऊ केवल एक मात्र छ। ऊ बाहेक अर्को कुनै ईश्वर छैन । सबै देवताहरु उसैमा निवास गर्दछन र उसै द्वारा नियंत्रित हुन्छन। त्यसैले केवल उसैको उपासना गर्नु पर्दछ, अन्य कसैको हैन।

महद्यक्षं भुवनस्य मध्ये तपसि क्रान्तं सलिलस्य पृष्ठे ।
तस्मिन् छ्रयन्ते य उ के च देवा वृक्षस्य स्कन्धः परित इव शाखाः  ।। अथर्ववेद: १०/७/३८।।

भाषार्थ – (महद्यक्षं) ब्रह्म जो महत् अर्थात् सबभन्दा महान र सबको पूज्य छ (भुवनस्य मध्ये) जो सब लोकहरुको बीचमा विराजमान र उपासना गर्न योग्य छ (तपसि क्रान्तं) जो विज्ञानादि गुणहरुमा सबभन्दा ठूलो छ (सलिलस्य पृष्ठे) सलिल जो अन्तरिक्ष अर्थात् आकाश छ, उसको पनि आधार र उसमा व्यापक तथा जगत् प्रलय भए पछी पनि नित्य निर्विकार रहने वाला छ (तस्मिञ्छ्रयन्ते य उ के च देवाः) जसको आश्रयमा वसु आदि पूर्वोक्त तेतीस देव बसिरहेका छन् (वृक्षस्य स्कन्धः परित इव शाखाः) जसरि पृथिवी बाट वृक्षको प्रथम अंकुर निस्केर त्यहि स्थूल भएर सब हाँगाहरुको आधार हुन्छ, त्यसै प्रकार सब ब्रह्माण्डको आधार पनि त्यहि एक परमेश्वर हो॥

अर्थात्, एक ईश्वर मात्र सबभन्दा महान छ र उपासना गर्न योग्य छ। त्यहि नै समस्त ज्ञान र क्रियाहरुको आधार हो।

परीत्य भूतानि परीत्य लोकान् परीत्य सर्वाः प्रदिशो दिशश् च।

उपस्थाय प्रथमजाम् ऋतस्यात्मनात्मानम् अभि सं विवेश॥ (यजुर्वेद: ३२/११)

अर्थात्, ईश्वर संसारको कण-कणमा व्याप्त छ। कुनै पनि स्थान उस बाट खाली छैन। ऊ स्वयंभू हो र आफ्नो कर्म गर्नको लागि उसलाई कुनै सहायक, पैगम्बर, मसीहा या अवतारको आवश्यकता पर्दैन। जसले उसको अनुभव गर्न सक्षम हुन्छ त्यसले बंधनरहित मोक्ष सुख भोग्छ।

वेदमा यस्ता असंख्य मंत्र छन्, जसले एक मात्र ईश्वरको वर्णन गर्दछन। हामीलाई अन्य कुनै अवतार, पैगम्बर या मसीहाको शरणमा नगएर नै सिधा  ईश्वरको उपासनाको निर्देश गर्दछन।

क्रमशः…

वैदिक ईश्वर

ओ३म्..

वैदिक ईश्वर

-प्रेम आर्य

दोहा, कतार बाट

“ ऊ तेजस्विहरुको तेज, बलवानहरुको बल, ज्ञानिहरुको ज्ञान, मुनिहरुको तप, कविहरुको रस, ऋषिहरुको गाम्भीर्य र बालकहरुको मुस्कुराहटमा विराजमान छ। ऋषिको मन्त्र गान र बालकको निष्कपट हाँसो उसलाई एक समान प्रिय छ। उसले शब्द हैन भाव पढ्छ, ओठ हैन, हृदय देख्छ, ऊ मन्दिरमा हैन, मस्जिदमा हैन, गिर्जा घरमा हैन, प्रेम गर्नेहरुको हृदयमा रहन्छ। बुद्धिमानहरुको बुद्धिको लागि ऊ एक रहश्य हो तर एक निष्कपट निरपराधलाई ऊ सदा उपलब्ध छ। ऊ केहि अलग छ। धन-पैसाले ऊ प्राप्त हुँदैन र प्रेम एवं दया राख्नेहरुलाई कहिल्यै छोड्दैन। आडम्वरी र डरपोकहरु उसलाई मन पर्दैनन्, प्रेम गर्नेहरु सदा उसको समिपमा रहन्छन्। ऊ सर्वेश्वर हो, सबभन्दा अलग तर सबमा रहन्छ।

यही नै सनातन वैदिक धर्म हो। यहि धर्ममा हामीलाई गर्व छ।”

टिपण्णी : यहाँ ‘ईश्वर’ को तात्पर्य “परम सत्ता” हो , ‘देवता’ हैन। ‘देवता’ एक अलग शब्द हो जसको अशुद्ध प्रयोग धेरैजसो ‘परमसत्ता’ को लागि गर्ने गरिन्छ। हुनत ईश्वर पनि एक ‘देवता’ नै हो। कुनै पनि पदार्थ – चाहे जड होस् या चेतन, जुन हाम्रा लागि उपयोगी या सहायक हुन्छ, त्यसलाई ‘देवता’ भनिन्छ। तर यसको अर्थ हरेक त्यस्तो सत्ता ईश्वर हो र यसको उपासना गरियोस् भन्ने कदापि हैन। यसमा कुनै किसिमको भ्रम सिर्जना नहोस् भनेर यस लेखमा ‘ईश्वर’ शब्दको प्रयोग गरिएको छ।

त्यो परम-पुरुष जुन निस्वार्थताको प्रतीक हो, जसले सारा संसारलाई नियंत्रणमा राख्दछ, ऊ हरेक कण-कणमा व्याप्त छ र सम्पूर्ण देवताहरुको पनि देवता हो, सबैलाई सुख प्रदान गर्ने एक मात्र त्यहि हो। जसले उसलाई जान्दैनन्, ति भयङ्कर दुःखमा डुबीरहन्छन् र जसले उसलाई अनुभव गर्दछन, तिनले मुक्ति सुख प्राप्त गर्दछन। यथाः

ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः ।

यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥ऋ. १/१६४/३९॥

प्रश्न: वेदमा ईश्वर कति छन्? कसैले भन्दछन कि वेदमा अनेक ईश्वर छन्, सत्य के हो?

उत्तर: तपाइले गलत कुरो गलत व्यक्ति तथा स्थान बाट सुन्नु भएको हो। वेदमा स्पष्टसंग भनिएको छ कि केवल एक मात्र ईश्वर छ र जसको सर्व प्रिय निज नाम ‘ओ३म्’ हो। वेदमा अनेक ईश्वर छन् भन्ने अर्थ जनाउने एउटा पनि मन्त्र छैन। यति मात्र हैन, वेदले यस कुराको पनि खण्डन गर्दछ कि हामी र ईश्वरको बीचमा कुनै अभिकर्ता (मध्यस्थकर्ता) सरह काम गर्नको लागि कुनै पैगम्बर, मसीहा या अवतारको आवश्यकता पर्दछ।

सामान्यतया यदि समानता हेर्नेहो भने:

इस्लाममा शहादा (अश-शहादतन) को जुन पहिलो भाग छ, त्यसलाई हेर्नेहो भने “ला इलाहा इल्लल्लाह” (परमेश्वर वाहेक अर्को कुनै पनि परमेश्वर छैन) र दोस्रो भाग : “मुहम्मदुन रसूलुल्लाह” (मुहम्मद अल्लाहको पैगम्बर हो) लाई छोड्दिने हो भने यो वैदिक ईश्वर कै मान्यता समान छ।

इस्लाममा अल्लाह बाहेक अरु कसैको पनि पूजन गर्नु ‘शिर्क’ (सबभन्दा ठूलो पाप) मानिन्छ। यदि यसै मान्यतालाई अंझ अगाडी हेर्नेहो भने अल्लाह बाहेक अर्को कुनै मुहम्मद, ईशा-मुशा या जीब्रेइललाई मान्न छोड्दिनेहो भने सबै वेद अनुसार महापाप बाट बच्न सक्नेछन।

प्रश्न: वेदमा वर्णित विभिन्न देवताहरु या ईश्वरहरुको बारेमा तपाइँ के भन्नुहुन्छ? ३३ कोटी देवताहरुको बारेमा के भन्ने?

उत्तर:

  • पहिले नै भनियो कि जुन पदार्थ हाम्रा लागि उपयोगी हुन्छन तिनलाई देवता भनिन्छ। तर वेदमा यी सबको उपासना गर्ने भनेर कहीं भनिएको छैन। ईश्वर देवताहरुको पनि देवता हो त्यसैले ऊ महादेव भनिन्छ, केवल त्यसैको मात्र उपासना गर्नु पर्छ।
  • वेदमा ३३ कोटिको अर्थ ३३ करोड नभएर ३३ प्रकारका देवता भन्ने हुन्छ (संस्कृतमा कोटि शब्दको अर्थ प्रकार पनि हुन्छ)। र यी शतपथ ब्राह्मणमा निक्कै स्पष्ट संग यस प्रकारले वर्णित छन्:
    ८ वसु, ११ रुद्र, १२ आदित्य, १ इन्द्र (बिद्युत) र १ प्रजापति (यज्ञ)
  • ८ वसु: पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश, चन्द्रमा, सूर्य र तारा (नक्षत्र), यी आठ सबका निवास स्थान हुनाले वसु भनिन्छ| यी आठ वसुले समस्त प्राणिहरुलाई आश्रय दिने हुनाले देव हुन्|
  • ११ रुद्र: १ जीवात्मा, ५ प्राण र ५ उपप्राण, यी ११ रुद्रले शरीर छोड्नासाथ् शरीरले काम गर्न बन्द गर्दछ र सबैलाई रुवाउँछन्| त्यसैले यिनलाई रूद्र भनिन्छ| यी ११ शरीरको आधार हुनाले देव भनिन्छ|

पाँच प्राण: प्राण, उदान, समान, व्यान र अपान।

पाँच उपप्राण हैं: नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त र धनञ्जय।

  • १२ आदित्य: वर्षका १२ महिना चैत्र, वैशाख, ज्येष्ठ, आषाढ, श्रावण, भाद्र, आश्विन, कार्त्तिक, मार्गशीर्ष, पौष, माघ र फाल्गुन| यिनलाई आदित्य पनि भनिन्छ । यिनले प्राणिहरुलाई आयु प्रदान र क्षीण गर्दछन्|
  • १ इन्द्र (विद्युत्): विद्युत्लाई पनि देव मानिएको छ किनकि यो ऐश्वर्यको साधन हो | यसबाट गति, शक्ति, प्रकाश, समृद्धि र सुखका साधनहरु प्राप्त हुन्छन् । बृहदारण्यक उपनिषद: ३/१/६ कानुसार-

“कतम इन्द्रः? अशनिरिति । ” इन्द्रदेव अर्थात ऐश्वर्यका साधन को हुन्? विद्युत् नै इन्द्रदेव अर्थात ऐश्वर्यका साधन हुन् ।

  • १ प्रजापति: प्रजापतिलाई यज्ञ पनि भनिएको छ । किनकि यज्ञको कारणले जल-वायु सुद्ध भएर प्राणिहरुलाई सुख प्राप्त हुन्छ । गीता -३/१४ मा भनिएको छ-

“अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः।

यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्म समुद् भवः ।। ”

अर्थात प्राणी अन्नबाट, अन्न बादल बाट र बादल यज्ञबाट उत्पन्न हुन्छन्| यस प्रकार यज्ञ प्राणिहरुको जीवन र सुखको आधार हो| यी समस्त ३३कोटि देवहरुलाई नियन्त्रण गर्ने ईश्वर हुन्, जसलाई हामि अनेकौं नामले जान्दछौं र पुकार्ने गर्दछौं ।

शतपथ ब्राहमणको १४औं काण्डका अनुसार यी ३३ प्रकारका देवताहरुका  स्वामी महादेव नै एकमात्र उपासनीय छन् । ३३ प्रकारका देवताहरुको विषय आँफैमा एक गहन शोधको विषय हो जसलाई बुझ्नको लागि सम्यक अध्ययनको आवश्यकता छ। तर पनि वैदिक शास्त्रहरुमा यो स्पष्ट रुपमा वर्णित छ कि यी देवता ईश्वर हैनन् त्यसैले यिनको उपासना गर्नु हुँदैन।

क्रमशः….

मलाई दयानन्द किन प्रिय छन्?

ओ३म्..

मलाई दयानन्द किन प्रिय छन्?

 अविरल डि.सी “सत्यार्थी”

महर्षि दयानन्द सरस्वती:भारतीय धार्मिक इतिहासको अत्यन्त चर्चित नाम हो । हुन त धार्मिक इतिहासमा भारतीय परम्परामा धेरै नाम छन् जस्तै राजा थाम मोहन राय , केशव चन्द्र सेन, सन्त कबीर, स्वामी विवेकानन्द आदि । तर सत्यता , आध्यात्मिकता, एकेश्वरवाद, वैदिक उन्मुखपन , पाखण्डहीन समाजको कल्पना जहाँ अंग्रेज कालीन उपनिवेशमा गर्न गाह्रो हुन्छ त्यसबेला केवर यौटा एक्लो साधुले यस्तो समाजको निर्माण गरिदियो जुन समाजको उददेश्य सनातन धर्मको परिभाषामा वैदिक विचारधाराको प्रवाहमै सारा राष्ट्रको मैल धुन सकोस् । हो ! त्यसैले महर्षि दयानन्द सरस्वती मलाई प्रिय छन् ।

शैवऔदिच्यसामवेदी ब्राह्मण कुलमा जन्मिएर परिवारको बिघौको जमिनदारी,जागीर आदि सम्पत्ति हुँदा पनि मोह नगरेर ब्रह्मचारीसन्यासी भएर धर्ममा रमाउने , तर्कशीलसंयमी सन्तको रूपमा स्थित थिए हाम्रा स्वामी दयानन्द। हो ! त्यसैले मलाई महर्षि दयानन्द सरस्वती प्रिय छन्।

शुद्रस्त्री जातिलाई दबाएर जहाँ एकातिर धर्मपरिवर्तनको मार्ग विस्तृत गर्दै थिए देशका आन्तरिक शत्रुहरू र बाह्य रूपमा भारतलाई लुटिरहेका थिए युनानी अंग्रेजहरू , त्यो बेला हतोत्साहित नभएर यौटा वैदिक विचारको संग्रह गरेर पंडित लेखरामस्वामी श्रद्धानन्दगुरुदत्त विद्यार्थी जस्ता क्रान्तिकारी दिने तथा स्वराजको सपना देखाएर त्यसलाई प्राप्ति गर्न आचारको विस्तार गर्ने कर्मठ प्रकाशक सन्त थिए दयानन्द । हो ! त्यसैले मलाई महर्षि दयानन्द प्रिय छन्।

जहाँ अवतारवादमा वेदादिशास्त्र विरुद्ध आफूलाई विष्णुशिवगणेश आदिको अवतार बताउने पाखण्डीहरू धर्मलाई बदनाम गर्ने कुचेष्टा गरिरहन्छन् , धर्मलाई रिलिजनमजहब आदि बनाएर कलंकित गर्छन् ,धर्मलाई व्यापारको बाटो बनाउँछन् , त्यसबेला पाखण्डखण्डिनी ध्वजा लहराएर देशलाई अन्धविश्वास हीन बनाउने सपना देख्ने ती आँखा थिए दयानन्दका । हो ! त्यसैले मलाई महर्षि दयानन्द प्रिय छन् ।

आजको समाज महर्षि दयानन्दको तस्वीर ठड्याउन जान्छ, उहाँको मूर्ति अनावरण गराएर घण्टौ भाषण छाड्न सक्छ , अरू मजहबलाई नराम्रो भनेर बहस पनि गर्न सक्छ तर स्वयं दयानन्दको मार्गमा हिँड्न सक्दैन। आज पनि वैदिकमार्गको बाटो संकीर्ण हुँदै छ , दिनप्रतिदिन वैदिक आस्था क्षीण हुँदै छ । तर पनि जब म सत्यार्थ प्रकाश पल्टाउँछु , यसको पानामा मलाई त्यो भगवा वस्त्रको न्यानो पन आभाष हुन्छ, यज्ञको सुवास आउँछ, स्वाभिमानले मेरो छाति फुलेर आउँछ । हो, त्यसैले मलाई महर्षि दयानन्द प्रिय छन् ।

                                               –अविरल डि.सी “सत्यार्थी” –काठमाडौँ, नेपाल

वैदिक कालमा आकाश-मार्ग बाट आवागमन

ओ३म्..

प्राचीन विमान शास्त्र:

Untitled

-प्रेम आर्य

दोहा, कतार बाट

वैदिक कालमा अनेकौं प्रकारका आविष्कारहरु भैसकेका थिए। यसको प्रमाण अनेकौं वैदिक साहित्यमा उपलब्ध हुन्छन्। पश्चिमका वैज्ञानिकहरुले स्वत्वाधिकार(कपी-राइट) को उल्लंघन गरेर हाम्रो विद्या चोरि गरेका हुन्।

वैदिक ऋषि (वैज्ञानिक) हरु सांसारिकता देखि टाढै रहन्थे, त्यसैले उनीहरुले भौतिक उन्नतिलाई अधिक प्रश्रय दिएनन् तर उनीहरुले सबै जान्दथे।

ऋग्वेदमा वरुणको स्तुतिमा भनिएको छ कि उनले आकाशमा उड्न सक्ने पंक्षीहरुको मार्ग जान्दथे:

“वेदा यो वीनां पदमन्तरिक्षेण पतताम् ।” (ऋग्वेदः१/२५/७)

आकाशमा उड्ने वायुयानहरुको लागि ऋग्वेदमा ‘नौ’ र ‘रथ’ शब्दको प्रयोग भएको छ। यिनलाई “अन्तरिक्षप्रुद्” (अन्तरिक्षमा चल्ने) र “अपोदक” (जल-स्पर्श-रहित) भनिएको छ। मन्त्रमा यिनलाई “आत्मन्वती” भनिएको छ। यसबाट सूचित हुन्छ कि यसमा कुनै मशीन राखिन्थ्यो जसको कारणले यी सजीव तुल्य हुन्थ्ये।

“नौभिरात्मन्वतीभिः अन्तरिक्षप्रुद्भिः अपोदकाभिः ।” (ऋग्वेदः १/११६/३)

“वीडुपत्मभिः” र “आशुहेमभिः” शब्दले यिनको तीव्र उडानलाई सूचित गर्दछन:

“वीडुपत्मभिः आशुहेमभिः ।” (ऋग्वेदः१/११६/२)

यी मन्त्रमा अश्विनीकुमारको रथलाई “श्येनपत्वा” बाज सरह उड्ने र मन भन्दा पनि तीव्र गति भएको भनिएको छ:

“रथो अश्विना श्येनपत्वा मनसो जवीयान् ।” (ऋग्वेदः १/११८/१)

यसमा तीन आसन, तीन भाग र तीन पैया हुन्थ्ये:

“त्रिबन्धुरेण त्रिवृता रथेन त्रिचक्रेण ।” (ऋग्वेदः १/११८/२)

यो श्येन (बाज) र गृध्र (गिद्ध) सरह उड्दथ्यो:

“श्येनासो वहन्तु । दिव्यासो न गृध्राः ।” (ऋग्वेदः १/११८/४)

यसबाट यहि ज्ञात हुन्छ कि प्राचीन ऋषि (वैज्ञानिक) हरु आकाशीय मार्ग र आकाशीय यात्रा देखि परिचित थिए। यिनको प्रयोग व्यापार गर्नको लागि हुने गर्दथ्यो।

 प्राचीन विमान शास्त्र !!

प्राचीन विमानहरुको दुई श्रेणि थियो:

१- मानव निर्मित विमान: जुन आधुनिक विमान सरह पंखाको सहायताले उडान भर्ने गर्दथे।

महर्षि भारद्वाजको शब्दमा पक्षिहरु झैं उड्ने हुनाले वायुयानलाई विमान भनिन्छ।
वेगसाम्याद विमानोण्डजानामिति ।।

विमानका प्रकारहरु:-
शकत्युदगमविमान: अर्थात्, विद्युत बाट चल्ने विमान,
धूम्रयान: अर्थात्, धुवाँ, वाष्प आदि बाट चल्ने,
अशुवाहविमान: सौर्य उर्जा बाट चल्ने,
शिखोदभगविमान: पारोको शक्ति बाट चल्ने,
तारामुखविमान: चुम्बक शक्तिले चल्ने,
मरूत्सखविमान: वायु शक्ति बाट चल्ने,
भूतवाहविमान: जल,अग्नि तथा वायु आदि बाट चल्ने।

२- आश्चर्य जनक विमान: जुन मानव निर्मित थिएनन् तर तिनका आकार-प्रकार भने आधुनिक ‘उडन तश्तरीहरु’अनुरूपका थिए।

विमान विकासका प्राचीन ग्रन्थ:

यसको उल्लेख प्राचीन संस्कृत भाषामा सैयौंको संख्यामा उपलब्ध छन्, तर दुःखको कुरो यो छ कि तिनलाई अहिले सम्म कुनै आधुनिक भाषामा अनुवादित गरिएको छैन।

प्राचीन ऋषि-मुनिहरुले जुन विमानहरुको अविष्कार गरेका थिए, उनले विमानहरुको संचालन प्रणाली तथा उनको सम्भार सम्बन्धी निर्देशन पनि संकलित गरेका थिए, जुन आज पनि उपलब्ध छन् र ति मध्ये केहिको अंग्रेजीमा अनुवाद पनि गरिएको छ।

विमान विज्ञान विषयमा केहि मुख्य प्राचीन ग्रन्थहरु यस प्रकार छन्:-

१- ऋगवेद:- यस आदि ग्रन्थमा लगभग २०० पटक विमानको बारेमा उल्लेख छ। यिनमा तीन तले. त्रिभुज आकार को, तथा तीन पैया भएका विमानहरुको उल्लेख छ जसलाई अश्विनीहरुले बनाएका थिए। तिनमा साधारणतया तीन यात्री मात्र चढ्न सक्दथे। विमान निर्माणको लागि स्वर्ण,रजत तथा लौह धातुको प्रयोग गर्ने गरिन्थ्यो तथा तिनको दुवै तिर पंखा हुन्थे। वेदमा कयौं आकार-प्रकारका विमानहरुको उल्लेख गरिएको छ:

अहनिहोत्र विमानको दुई इन्जन तथा हस्तः विमान(हात्ती जस्तै विमान) को दुई भन्दा अधिक इन्जन हुन्थे। एक अन्य विमान राम चरो अनुरूपको थियो।

यस प्रकार कयौं अन्य जीवहरुको रूप भएका विमान हुने गर्दथे। यसमा कुनै सन्देह छैन कि बीसौं सताब्दी कै सरह पहिले पनि मानवले उड्ने प्रेरणा पंक्षीहरु बाट नै लिएका हुन सक्छन।

याता-यातको लागि ऋग्वेदमा जुन विमानहरुको उल्लेख छ ति यस प्रकारका छन्:-

जल-यान: यो वायु तथा जल दुवैमा चल्न सक्थ्यो। (ऋग्वेद: ६/५८/३)

कारा: यो पनि वायु तथा जल दुवैमा चल्न सक्ने थियो। (ऋग्वेद: ९/१४/१)

त्रिताला: यो विमान तीन तले थियो। (ऋग्वेद: ३/१४/१)

त्रिचक्र रथ: यो तीन-पाङ्ग्रे थियो र आकाशमा उड्न सक्दथ्यो। (ऋग्वेद: ४/३६/१)

वायु रथ: रथ आकारको यो विमान वायुको शक्तिले चल्दथ्यो। (ऋग्वेद: ५/४१/६)

विद्युत रथ: यो रथ आकारको विमान विद्युत शक्तिले चल्दथ्यो। (ऋग्वेद: ३/१४/१)

२- यजुर्वेद: यसमा पनि एक अन्य विमानको तथा त्यसको संचालन प्रणालीको उल्लेख छ जसको निर्माण जुम्ल्याहा आश्विन कुमारले गर्दछन्।

३- विमानिका शास्त्र: ईसाई वर्ष-१८७५ मा दक्षिण-भारतको कुनै एक मन्दिरमा ‘विमानिका शास्त्र’ नामक ग्रंथको  एक प्रति भेटिएको थियो। जुन ग्रन्थ ईसाई वर्ष भन्दा ४०० वर्ष पूर्वको भनिन्छ जसलाई महर्षि भारद्वाज द्वारा रचित मानिन्छ। यसको अनुवाद अंग्रेजी भाषामा भैसकेको छ। यसै ग्रंथमा पूर्वका ९७ अन्य विमानाचार्यहरुको वर्णन छ तथा २० यस्ता कृतिहरुको पनि वर्णन छ जसमा विमानहरुको आकार प्रकारको बारेमा विस्तृत जानकारी छ। दुःखको विषय छ कि यी मध्य निक्कै अमूल्य कृतिहरु अहिले लुप्त भैसके या चोरी गरेर पश्चिम तिर गइसके।

यी ग्रन्थहरुको विषय यस्ता थिए:-

  • विमानको संचालनको बारेमा जानकारी,
  • उडानको समयमा सुरक्षा सम्बन्धी जानकारी,
  • आँधी-बेहरी तथा बिजुलीको आघात बाट विमानको सुरक्षा गर्ने उपाय,
  • आवश्यकता परेमा साधारण ईंधनको सट्टा सौर्य ऊर्जा द्वारा पनि विमान चलाउने आदि।

यसबाट यो तथ्य पनि स्पष्ट हुन्छ कि ति विमानमा गुरुत्व-विपरित (एन्टी ग्रेविटी) क्षेत्रको यात्रा गर्ने क्षमता पनि थीयो।

‘विमानिका शास्त्र’ मा सौर्य ऊर्जाको माध्यम बाट विमानलाई उडाउनुको अतिरिक्त ऊर्जालाई संचित राख्ने विधान पनि गरिएको छ।

एक विशेष प्रकारको शीशाको आठ नलिहरुमा सौर्य ऊर्जालाई एकत्रित गरिन्थ्यो जसको विधानको पूरा जानकारी लिखित छ तर यस मध्य निक्कै भाग अहिले सम्म ठिक तरिकाले बुझ्न सकिएको छैन। यस ग्रन्थमा आठ भाग छन् जसमा विस्तरित मानचित्रहरु बाट  विमानहरुको बनावटका अतिरिक्त विमानहरुलाई अग्नि तथा फुट्न बाट बचाउने तरीका पनि उल्लेखित छ।

ग्रन्थमा ३१उपकरणहरुको वृतान्त तथा १६धातुहरुको उल्लेख छ जुन विमान निर्माणमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ। ति सब विमानहरुको निर्माणमा उपयुक्त मानिएको छ। किनकि यी सब धातुहरुले गर्मी सहन गर्ने क्षमता राख्दछन र भारमा हल्का पनि छन्।

४- यन्त्र सर्वस्वः यो ग्रन्थ पनि महर्षि भारद्वाज द्वारा रचित हो। यसका ४०भाग छन्। जसमध्य एक भाग ‘विमानिका प्रकरण’ का आठ अध्याय, लगभग १०० विषय र ५०० सूत्र छन् जसमा विमान विज्ञानको उल्लेख छ। यस ग्रन्थमा महर्षि भारद्वाजले विमानहरुलाई तीन श्रेनिमा विभाजित हरेका छन्:

अन्तरदेशीय: जुन देशका एक स्थान बाट अर्को स्थानमा जान्छन।
अन्तरराष्ट्रीय: जुन एक देश बाट अर्को देशमा जान्छन।

अन्तीर्क्षय: जुन विमान एक ग्रह देखि अर्को ग्रह सम्म जान्छन।

यिनै मध्ये बाट अति-उल्लेखनिय सैनिक विमान थिए; जसको विशेषताको बारेमा विस्तार पूर्वक लेखिएको छ। ति विमानहरूले आज भोलिका अत्याधुनिक विज्ञानका काल्पनिक लेखकहरुलाई पनि आश्चर्य-चकित पार्न सक्छन।

उदाहरणार्थ सैनिक विमानहरुको विशेषता यस प्रकार थीयो:-

  • पूर्णतया अटूट।
  • अग्नि बाट पूर्णतया सुरक्षित।
  • आवश्यक्ता परेमा पलमात्र समय भित्र नै एकदम संग स्थिर हुन सक्ने क्षमता।
  • शत्रु बाट अदृष्य हुनसक्ने क्षमता।
  • शत्रुको विमानमा हुने वार्तालाप तथा अन्य ध्वनिलाई सुन्न सक्षम।
  • शत्रुको विमान भित्र बाट आउने आवाज तथा त्याहाँको दृष्यलाई अभिलेख (रेकर्ड) राख्न सक्ने क्षमता।
  • शत्रुको विमानको दिशा तथा दशाको सहि अनुमान लगाउनु र त्यसलाई निरिक्षणमा राख्नु।
  • शत्रुको विमान-चालक तथा यात्रिहरुलाई दीर्घ काल सम्मको लागि स्तब्ध गर्न सक्ने क्षमता।
  • निजि रुकावट तथा स्तब्धताको दशा बाट उम्कन सक्ने क्षमता।
  • आवश्यकता भएमा स्वयंलाई नष्ट गर्न सक्ने क्षमता।
  • चालक तथा यात्रिहरुमा मौसमानुसार आँफूलाई बदल्न सक्ने क्षमता।
  • स्वचालित तापमान नियन्त्रण गर्ने क्षमता।
  • हल्का तथा उष्णता ग्रहण गर्न सक्ने धातु द्वारा निर्मित तथा आफ्नो आकारलाई लघु या बृहत् गर्न सक्ने र आफ्नो आवाजलाई पूर्णतया नियन्त्रित गर्नमा सक्षम।

विचार गर्न योग्य तथ्य यो छ कि यस प्रकारका विमान आजको संसारमा बनाउन त परै जाओस् कसैले कल्पना समेत गरेको आभास पनि पाइदैन। अनुमान लगाउँदा अमेरिकाको अति आधुनिक स्टेल्थ लडाकु विमान र उडन-तशतरीको मिश्रण केहि हद सम्म मिलन सक्छ।

                महर्षि भारद्वाज कुनै आधुनिक विज्ञानका काल्पनिक कथा या उपन्यास लेखक थिएनन्, तर  यस्ता विमानहरुको परिकल्पना गर्नु नै आधुनिक बुद्धिजीविहरुलाई चकित पार्न सक्छ कि आर्य ऋषि-मुनि तथा महर्षिहरुले यस प्रकारको आदर्श वैज्ञिानक नमुनाको  विचार कसरि गरे। उनीहरुले अंतरीक्ष जगत र अति-आधुनिक विमानहरुको बारेमा लेख लेख्ने मात्र नभएर जल-जमिन तथा अन्तरिक्षमा एकछत्र राज पनि गरेका थिए, जब कि विश्वका अन्य देश जो आज आँफूलाई विज्ञान र प्रविधि विकाशको सुत्रधार सम्झन्छन्, त्यति बेला साधारण खेती-पातीको ज्ञान पनि पूर्णतया हासिल गर्नमा सक्षम नभएर जङ्गली पशु सरह जीवन बिताई रहेका थिए।

५- समरांगनः सुत्रधारा: यो ग्रन्थले विमान तथा त्यस संग सम्बन्धित सबै विषयहरुको बारेमा जानकारी दिन्छ। यसका २३०वटा पद्यहरुले विमानहरुको निर्माण, उडान, गति, सामान्य तथा आकस्मिक अवतरण एवं दुर्घटनाहरुको बारेमा पनि उल्लेख जानकारी दिएका छन्।

लगभग सबै वैदिक ग्रन्थहरुमा विमानहरुको बनावट त्रिभुज आकारको देखाइएको छ। तर यी ग्रन्थहरुमा दिइएको आकार प्रकार पूर्णतया स्पष्ट र अति सूक्ष्म छ। कठिनाई केवल धातुहरुको पहिचान गर्नमा आउँछ। समरांगनः सुत्रधाराकानुसार सर्व प्रथम पाँच प्रकारका विमानहरुको निर्माण ब्रह्मा, विष्णु, यम, कुबेर तथा इन्द्रको लागि गरिएको थियो । त्यस पश्चात अतिरिक्त विमानहरु बनाइयो। चार मुख्य श्रेणिहरुको प्रकार यस्तो छ:-

  • रुकमा: रुकमा चुच्चो आकारको र स्वर्ण रङको थियो।
  • सुन्दरः सुन्दर आज-भोलिको रकेट जस्तो आकारको तथा रजत युक्त थियो।
  • त्रिपुरः त्रिपुर तीन तला भएको थियो।
  • शकुनः शकुनःको आकार पंक्षी जस्तो थियो।

दस अध्याय संलग्नित विषयहरुमा लेखिएको छ जस्तै – विमान चालकहरुको परिशिक्षण, उडानको मार्ग, विमानहरुको कल- पुर्जा, उपकरण, चालक एवं यात्रिहरुको परिधान तथा लामो विमान यात्राको समयमा भोजन कस्तो प्रकारको हुनु पर्छ आदि।

ग्रन्थमा धातुहरुलाइ सफा गर्ने विधि, त्यसको लागि प्रयोग गरिने द्रव्य, अम्ल जस्तै कागती अथवा स्याउ या कुनै अन्य रसायन। विमानमा प्रयोग गरिने तेल तथा तापमान आदिको विषयहरुमा पनि लेखिएको छ।

सात प्रकारका ईजनहरुको वर्णन गरिएको छ तथा तिनको कुन विशिष्ट उद्देष्यको लागि प्रयोग गर्नु पर्छ र कति ऊचाईमा त्यसको प्रयोग सफल र उत्तम हुन्छ आदि। सारांश यहि हो कि प्रत्येक विषयमा प्रविधि र प्रयोगात्मक जानकारी उपलब्ध छ।

विमान आधुनिक हेलीकप्टर जस्तै सिधा माथि उडान भर्ने तथा अवतरणको लागि, अगाडी-पछाडी तथा तेर्छो चल्नमा पनि सक्ष्म भएको उल्लेख छ।

६- कथा सरित-सागर: यो ग्रन्थले उच्च कोटिका श्रमिकहरुको उल्लेख गरेको छ जस्तै – काष्ठको काम गर्ने जसलाई राज्यधर र प्राणधर भनिन्थ्यो। तिनीहरुले समुद्र पार गर्नको लागि पनि उच्च कोटिका रथहरु निर्माण गर्दथे तथा एक हजार यात्रिहरुलाई लिएर उड्न सक्ने विमानहरु पनि बनाउन सक्थे।
यी रथ-विमानहरु मनको गति समान चल्न सक्दथे।

कौटिल्यको अर्थशास्त्रमा अन्य कारीगरहरुका अतिरिक्त सोविकाहरुको पनि उल्लेख छ जसले विमानहरुलाई आकाशमा उडाउने गर्दथे। कौटिल्यले उनीहरुको लागि विशिष्ट शब्द ‘आकाश युद्धिनाह’ को प्रयोग गरेका छन्, जसको अर्थ हुन्छ आकाशमा युद्ध गर्ने वाला (फाईटर-पाइलट),

आकाश-रथ चाहे त्यो कुनै पनि आकारको होस्। यसको उल्लेख सम्राट अशोकका आलेखहरुमा पनि गरिएको छ, जो ईसाई वर्ष भन्दा २५६-२३७ वर्ष पूर्वमा लगाइएको थियो। उपरोक्त तथ्यहरुलाई केवल कोरा कल्पना मात्र भनेर नकार्न सकिन्न किनकि कल्पनाको आधारको लागि पनि कुनै ठोस धरातलको आवश्यकता पर्दछ।

हामि एक प्रश्न गर्न सक्छौं कि के विश्वमा अन्य कुनै देशको साहित्यमा यस विषयका प्राचीन ग्रंथ छन्? आजको प्रविधिले हाम्रो उही प्राचीन ज्ञानलाई हाम्रै सामु पुनः साकार गरेर देखाई दिएको छ। तर विदेशमा या त अप्सराहरु र देव-दुत (एन्जल्स) हरुको पाखुरामा उम्रिएका पखेटाहरुको सहायताले उडेको देखाइएको छ या कुनै सिंदबादलाई कुनै बाजले उडाएर लैजान्छ। या कुनै गुलफामले उड्ने गधा (बुर्राक) मा चढेर कुनै अप्सरालाई  कुनै भूत-प्रेत (जिन्न) को उड्दै गरेको खटौली (कालीन) बाट तल झारेर बचाउँछ र फेरी ऊँटमा बसालेर मरुभूमिमा बनेको महलमा फिर्ता छोड्दिन्छ। यसलाई विज्ञान हैन, कपोल कल्पित कहानी या भ्रम (फेन्टासी) भनिन्छ। अस्तु..

नमस्ते..

(सन्दर्भ: स्व.राजिव दिक्षित ज्यू को प्रवचन र ब्लग)